OPPOsite

Oppositr nr 2

Strategie trickstera w praktyce artysty
i kuratora

Małgorzata Jankowska / Kobiecy Trickster – o strategiach twórczości Natalii LL

W pierwotnej mitologii Trickster jest charakteryzowany jako postać złożona i dwuznaczna, wewnętrznie sprzeczna, która przechodzi z tego co bezkształtne i bezsensowne w to, co pełne sensu1. Jego umiejętność transformacji oraz synteza pierwotnej głupoty i specyficznej formy inteligencji czynią go zarówno ‘kulturowym bohaterem’, jak i ‘błaznem’ i ‘zwodzicielem’. Owa dwoistość uczyniła Trickstera nieśmiertelnym, bowiem, jak pisał Paul Radin – każdy widział w mitycznym bohaterze „obietnicę zróżnicowania, obietnicę boga i człowieka”2, oraz podążając za interpretacją G.Junga to wszystko co reprezentuje człowieczą nieporadność i skończoność.

Wykształcony z wielu różnych opowieści, wędrujący przez epoki i społeczeństwa Trickster „stał się i pozostał wszystkim, bogiem, zwierzęciem, istotą ludzką, herosem, błaznem, tym, który był przed bogiem i diabłem, tym który przeczy, tym który potwierdza, niszczycielem i stwórcą”3. Jego postać jako uosobienie pełni, kusi i uwodzi dając wiele możliwości opisania tego co w nas pierwotne, mroczne, śmieszne i niezrozumiałe, a także sposobność mówienia o rzeczach zazwyczaj niewypowiedzianych i konfrontacji, z tym co przerażające4. W mitologii Trickster uosabia męskie cechy osobowości: siłę i władzę, jest wodzem, wnukiem, wędrowcom, który usiłuje z powodzeniem lub bez zaspokoić swój żarłoczny głód i nieposkromioną seksualność. Jego wyraźnie określona płeć, nie jest jednak czymś ostatecznym, bowiem Trickster może ją zmienić, dokonać transformacji z postaci męskiej w żeńską, by jako ‘kobieta’ wyjść za mąż i urodzi

dzieci. Ta niezwykła umiejętność przemiany jest zawsze procesem odwracalnym a powodem transformacji są: ucieczka i zapewnienie sobie korzystnych warunków bytowania, lub odegranie się na wrogach. Zmiana płci jest jednym z oszustw Trickstera, jego bronią i kryjówką.

Niewiele znanych jest mitów, w których Tricksterem jest kobieta, chociaż jak pisze Ricki Stefanie Tannen „trickster w kobiecym ciele jest obecny z nami tak długo, jak długo obecne są archetypiczne energie, które przejawiają się w podświadomości ludzkiej egzystencji”5. Opowieści o kobiecym tricksterze są zazwyczaj słabiej rozbudowane, chociaż ich bohaterki posiadają te same cechy, które charakteryzują postać pierwotną. Brak kobiecych tricksterów argumentuje się ulokowaniem tricksterowskiego mitu wewnątrz kultur o charakterze patriarchalnym, zdominowanym przez mężczyzn i ich sposób porządkowania świata, paradoksalnie jednak w społeczeństwach plemiennych, w których kobieta zajmowała wysoką pozycję, trickster był również mężczyzną6.

Kobieca odmiana Trickstera (nienazwana), to w mitologii kobieta zazwyczaj obdarzona mądrością i sprytem, dzielna i dowcipna, aktywna i zawsze świadoma swojej seksualność, np.: grecka Atena, mitologiczna Baubo czy Iambe, japońska Ame-no-Uzume-no-Mikoto i inne bohaterki, które analogicznie do męskiego odpowiednika mogą mieć również naturę demoniczną. Błazenada i uniki mitologicznych bohaterek bliskie są temu co robi trickster działając przypadkowo i chaotycznie, stosując sztuczki i drobne oszustwa. W obu przypadkach są to zazwyczaj łagodne formy decepcji – ‘wprowadzanie umysłu w stan iluzji, wytwarzanie ‘stanu niemożliwości odróżnienia prawdy od fałszu’, mylenie i pozowanie7. Tego typu inteligentne uniki i oszustwa stosowała Atena, chociaż i jej postępowanie nie można jednoznacznie określić jako ‘dobre’. Podobnie jak Radin Eleazar Mieletinski widzi tricksterowskie postaci wszystkich mitologii jako syntezę „cech komicznych i demonicznych”, co jak pisze badacz stanowi równocześnie uniwersalną cechę folkloru archaicznego8. Mimo wielu podobieństw kobiecy trickster długo pozostawał nienazwany, a współcześni interpretatorzy stoją po dwu stronach barykady: męscy badacze dokonują rozróżnienia pomiędzy Tricksterem rozumianym jako kulturowy bohater a kobiecymi trickami znanymi z mitologii czy literatury, natomiast badaczki jednoznacznie upominają się o tytuł Trickstera dla kobiecych bohaterek, które zazwyczaj pełnią rolę pomocnych opiekunek, sprytnych negocjatorek, czy po prostu zaradnych i niezależnych kobiet9.

W tej uproszczonej charakterystyce Trickstera i jego kobiecego wcielenia zarysowują się zarówno podobieństwa, jak i istotne różnice. Inaczej bowiem niż mitologiczna postać Trickstera – nierozwinięta istota o bliżej niesprecyzowanych proporcjach, rozpoznawana poprzez ambiwalentne czyny przez, które przenika ironia i humor, jego kobieca odmiana ma ‘własne imię’, biografię oraz pełni określone funkcje. Kobiecy Trikster jest uosobieniem konkretności i stabilności, zazwyczaj symbolizuje także związek i łączność z Innym. Tricster z kolei mimo widocznych zmian zachodzących w jego postawie, to forma przed-ludzka, jedynie zapowiadająca być może boga, być może człowieka, którego działania skierowane są ku sobie, czyli ku temu, który odczuwa potrzebę przemiany i jedynie pośrednio nastawioną na pomoc innym. Niezależnie od płci Trickstera przemiana zostaje dokonana: Trickster buduje swoją boskość lub demoniczność z fragmentów własnego nieuporządkowania, natomiast jak pisze Lori Landay kobiecy Trickster, zmienia się z kobiety pasywnej w aktywną negocjując, czy raczej walcząc o własną pozycję10.

W jaki sposób twórczość i postawa Natalii LL mogą kontynuować triksterowski mit? Czy w obszarze burzliwych dyskusji prowadzonych wokół postaci Trickstera i jego kobiecych odpowiedników można odnaleźć miejsce dla polskiej artystki? Uważam, że tak, dodając, iż niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z kolejnym jego wcieleniem, czy mówimy raczej o podobnych strategiach, wykorzystanie tricksterowskiego dyskursu pozwala zobaczyć twórczość Natalii LL na marginesie współczesnej teorii sztuki11, z którego zresztą wymyka się ona wykorzystując iście tricksterowski spryt. Proponuje spojrzeć na twórczość Natalii LL uwzględniając oba dyskursy: etnograficzny i feministyczny, wskazując bliskość koncepcji tricksterowskich cykli obu płci ze strategiami wykorzystywanymi przez Natalię LL.

Z jednej strony mamy więc wędrowca, który usiłuje z powodzeniem lub bez zaspokoić swój żarłoczny głód i nieposkromioną seksualność, aby na końcu wędrówki dzięki zdobytym doświadczeniom ujawniła się inna jego postać oraz by powstało nowe środowisko i nowe nastawienie psychiczne a z drugiej strony, kobiecą jego odmianę, która jak pisze Ricki Stafanie Tannen przejęła cechy, charakteryzujące wszystkich Tricksterów”12: m.in. przebiegłość i humor, lecz postać ta, nie jest już dłużej zmieniającym się kształtem (shape-shifter) naszej podświadomości, lecz kobietą, która odmawia bycia ofiarą zbiorowej świadomości, ograniczającej kobiecą psychikę, cielesną autonomię oraz fizyczną siłę”13 (dyskurs feministyczny). Trickstar inaczej niż trickstera reprezentuje przede wszystkim cielesna konkretność. Kobiecy trickster zawsze obecny jest w dziele, rozpoczynając od własnej legendy i biografii. Podobnie jak większość kobiecych Tricksterów Natalia LL posiada swoją legendę i biografię, a jej wizerunek/cielesność pozostanie podobnie jak u Trickstera płynna i zmienna. Tożsamość z kolei wyraźnie zostaje zaznaczona już we wczesnych pracach z końca lat 60-tych (1969 cykle: Kwiaty zła, Sfera Intymna) i nazwana w pracy Przemiana, którą uznaję za manifestację niezależnej i twórczej postawy Natalii LL (Galeria Współczesna w Warszawie, 1971). Była to serigrafia złożona z wizytówek: „Natalia Lach-Lachowicz artysta plastyk, artysta fotografik” ze skreślonymi od tyłu kolejnymi literami obu nazwisk: panieńskim i nazwiskiem męża. Pozostało samo imię, które otrzymało niemal metafizyczną siłę mówienia i stanowienia o sobie zgodnie z jego łacińską etymologią, sygnalizując ‘ponowne narodziny’14 Artystka pisała „odkleiłam się od swojego nazwiska, by utworzyć nową postać o pseudonimie Natalia LL” i dalej „skoro była nowa Postać i był jej Pseudonim czyli imię, musiałam znaleźć jej nową Twarz, nową Datę jej urodzenia i nową Biografię”. Twarz pożyczyłam od Eli M. mojego medium (…) datę urodzenia pożyczyłam od mojego brata Edwarda Lacha (ur. 1943 roku) któremu w dzieciństwie zazdrościłam, że był chłopcem. Biografią czyli Życiorysem były poszczególne realizacje i projekty artystyczne15. Kolejne prace Sztuka Konsumpcyjna (1972) oraz Sztuka Postkonsumpcyjna (1975) powstały już z udziałem modelek, które zastępowały ją samą, były jej ‘nową twarzą’. „Twarz Eli M. zastępowana była wizerunkami Anny D., Danuty N lub innych osób, ale procedura pozostała ważna i znacząca…”16. Zastępowanie postaci czy też procedura ukrywania się pod postaciami innych, zakrywanie, dzielenie i rozpuszczanie ciała jest stałym elementem twórczości Natalii LL. Podobnie, jak Atena przybierająca różne postacie (kolejne wcielenia ludzkiego ducha - Bataille), czy bohaterki XXw. powieści detektywistycznej (detektyw – działający incognito) artystka wielokrotnie porzuca swoją wizualną cielesność co pozwala jej przekraczać granice, lecz nie tylko granice płci ale także: społeczne, duchowe, oraz te związane z konkretnością miejsca. Stefani Tannen pisała, iż za każdym razem kiedy wkraczamy w nowy obszar (postać, w którą się przebieramy, zawłaszcza nas i przynajmniej częściowo zmienia naszą świadomość lub raczej ukazuje jej złożoność) wkraczamy w świat Trickstera: płynny, pełen sprzeczności, bez konkretnych sensów, w którym wszelkie dotychczasowe role i regulacje nie mają znaczenia17. Natalia LL wielokrotnie dokonuje na sobie transformacji, jakby w nadziei na spotkanie Innego, ‘coraz to innego’ w sobie, co gwarantuje przejście „ku czemuś, co przekracza pracę czystego intelektu”18, ku czemuś co zawiera obietnicę ciągłości, zjednoczenia. Niezależnie jednak czy zamiast Natalii LL pojawia się mroczna czarownica, Brunhilda, Lilith, czy szamanka rozpadająca się paradoksalnie kompletność osobowości pokazuje tej tożsamości złożoność i zgodność.19 Zmieniając swoją postać i doświadczając Innego Natalia LL rozpoczyna swoją wędrówkę jako Trickstar/Trickster. Wędrówka Trickstera rozwija zdolności poznawcze, buduje świadomość i refleksję nad sobą samym, jest procesem, w którym pojedyncze elementy niekoniecznie muszą zostać rozpoznane a dopiero całość buduje właściwy sens. To wędrówka, pełna niebezpieczeństw i pułapek, które Trickster zastawia, ale też w nie wpada, inne zaś omija stosując różnego rodzaju sztuczki i drobne oszustwa a humor i dystans do samego siebie są tej wędrówki ważnymi elementami. Analogicznie do niej Natalia LL wędruje pomiędzy światem ‘doświadczanej rzeczywistości’ a ‘twórczej intuicji’ i tak samo jak on triumfuje, lub boleśnie doświadcza kolejnych porażek20.

Twórczość Natalii LL podobnie jak mit Tricksterowski Winnebagów jest mimo to manifestacją żywotności, która objawia się w eksplozjach kolejnych wydarzeń/części. W pierwotnym micie będą to doświadczające trickstera-wędrowca przypadki, które pomagają mu odkrywać własną indywidualność oraz świadomość, w historii Scheherezady to trwająca 1000 i jedną noc opowieść, która w rezultacie uchroni bohaterkę oraz inne kobiety od śmierci, ale i przekona księcia do zmiany nastawienia, a dla kobiecych detektywów z XXw. powieści kolejne tajemnicze sprawy, które udaje im się rozwiązać. Natalia LL buduje swoją opowieść równolegle do doświadczeń jakie przynosi jej bycie w świecie, a może raczej tęsknota ‘za utraconą ciągłością’21 - stąd jej entuzjastyczne podejście do teraźniejszości, ale i wędrówka w przyszłość, czy nawet głębiej w strefę własnego ‘cienia’, ciągłe przekraczanie i pożądanie. Podobnie jak Trickster Natalia LL jest wędrowcem w ciągłym ruchu. W jej twórczości wyraźnie oznaczone są kolejne miejsca: przestrzenie i sfery (Przestrzeń wizyjna 1973; Przestrzeń aluzyjna 1995; Sfera intymna; Sfera paniczna 1991), ale także obszary, które w seansach śnienia wyznaczone były konkretnością czasu i miejsca, lecz zamknięte dla Innych bowiem rozgrywające się w wewnętrznym krajobrazie snów artystki22.

Wędrujący Trickster jest zawsze głodny (co wynika z jego żądzy poznania siebie i świata uświadamiania sobie własnych pragnień i namiętności (w tym jedna z postaci w jakie się wciela Kruk, który uznać można za bliskie kobiecej odmianie stworzonej w postmodernizmie). Niezależnie z jakim jego wcieleniem mamy do czynienia: męska/ludzka czy zwierzęcą postać, jest on ogarnięty obsesją jedzenia, którą można tłumaczyć jako ‘obecność/odczuwanie pustki’, poczucie braku, wewnętrzną niekompletność. W postmodernizmie głód staje się metaforą, ‘głodem symbolicznym” jak pisała Ricki Stefanie Tannen charakteryzując bohaterki kobiecej powieści detektywistycznej23. Ich głód wynika z chęci integracji a zarazem podkreśla odrębność i niezależność. Głód/pragnienie jest częścią życia, ‘impulsem, który umożliwia wzrost i rozwój, jest zatem zasadniczą kwestią dla kobiecego podmiotu, która przez długi czas pozbawiona była możliwości rozwoju i aktywności poza obszarem prywatnym/domowym.

Podobną ‘zachłanność’ odnajdujemy w twórczości Natalii LL, a jej głód poznania i integracji ze światem zewnętrznym i duchowym widzimy w wielu realizacjach. U Natalia LL ‘głód’ pojawia się w różnych odmianach niemniej zawsze pozostaje bliski koncepcji aspektów ‘poznawczych’. „Tajemnica wchłaniania" Natalii LL jest wyrazem jej fascynacji światem i erotyką oraz złożonością jaką ze sobą pociąga próba jej opisania. Natalia LL pisała: „Głowa wchłania, przeżywa i wydala, dlatego nasz czas w realności jest zależny od naszych własnych wyborów (decyzji). Ta zasada pokazuje, że nie ma świata bez świata indywidualności”24. Usta nie służą wyłącznie przyjemności, ale stają się medium pośredniczącym w momencie spotkania światów zewnętrznego z wewnętrznym. Natalia LL pisała „Tajemnica wchłaniania zewnętrzności jawiła mi się z taką ostrością, że cała moja sztuka od 1972 roku była związana z konceptualną zabawą konsumpcją. Oczywista przewrotność sztuki konsumpcyjnej była rodzajem kpiny ze świata dojrzałej konkretności , a więc banany w uległych i czarujących ustach mogły się zamienić za przyczyną naszej przewrotnej wyobraźni w penisy spragnione pieszczot.”25 Konsumowanie staje się nie tylko metabolicznym cyklem przyswajania, trawienia i wydalana26, co znajduje po części odniesienie w kontekście mitu Trickstera, ale jest równocześnie „świadomą i wyrafino­waną grą ze znakiem i znaczeniem [...]”27. U Natalii LL ‘konsumowanie’ znaczy więc poprzez kontekst archetypiczny, ale i postmodernistyczny. Jest pragnieniem wypełnienia pustki z jednej strony, a z drugiej przewrotnym odniesieniem do fałszywych pragnień produkowanych i narzucanych przez społeczeństwo.

Istotnym elementem Sztuki konsumpcyjnej jest ironia i humor, kluczowe również dla Tricksterowskiego cyklu, ale i Trickstar. Trickster, staje się ofiarą własnej nieświadomości i często zostaje wyśmiany – ten śmiech jest czynnikiem równoważącym powagę mitu, bowiem humor stanowi podstawę transformacji, pozwala w inny sposób spojrzeć na świat i ‘horror ludzkiego życia’. Pozwala nam połączyć w całość to co paradoksalne. W tricksterowskim micie, ale i u Natalii LL humor ma również wymiar krytyczny wymierzony wobec tego co społecznie ustanowione. Natalia LL pożerając, wypluwając, ale też wykrzywiając usta w grymasie bólu czy rozpaczy, pokazuje pełnię konwulsyjnej biologiczności człowieka, desperacki akt połączenia. Tylko poprzez tak bezpośredni akt: można doznać poczucia jedności, połączyć się ze zbiorową świadomością. Georges Bataille pisał o człowieku, jako o bycie ekstatycznym, pisał o człowieku, który dotyka bytu tylko w trwodze, i w ekstazie, a z drugim człowiekiem komunikuje się jedynie poza światem pracy w doświadczeniu erotycznym, w zbiorowym śmiechu, i w zbiorowej trwodze28. Twórczość Natalii LL jest wędrówką, poszukiwaniem ‘ciągłości’, krzykiem jednostki, która chce aktywnie pochłaniać tajemnice bytu, ale i dzielić się własnymi przemyśleniami. Tak więc twórczość Natalii LL, battaillewoska ‘koncepcja jedności ludzkiego ducha’ oraz postać Tricstera spotykają się, a miejscem ich spotkania jest rozum i przyjemność. Tannen pisała iż „Trickster jest przykładem „Erosa który używa logosu – przyjemności i myślenia – sposobem bycia w świecie, w którym paradoks i śmiech stają wobec tego co nierozwiązywalne”29. Jeżeli więc Paul Radin radził, aby postrzegać figurę Trickstera jako „ludzką próbę rozwiązania wewnętrznych i zewnętrznych problemów człowieka”, to ‘Tricstar’, na co wskazuje większość badaczek byłaby ‘ludzką próbę rozwiązania wewnętrznych i zewnętrznych problemów człowieka w jego aspekcie genderowym’, natomiast Natalia LL lokuje się na granicy obu tych obszarów wskazując na mediacyjny aspekt sztuki, która z meta-empiryczną siłą wskazuje na pierwotność bytu i ludzkie sprzeczności. Sztuka Natalii LL nie daje się zamknąć w znakach i doświadczeniach kartezjańskiego porządku, a podkreślane wielokrotnie wątki egzystencjalne nie ograniczają się wyłącznie do zmiany piękna w brzydotę, rozkoszy w cierpienie i erotyzmu w strach przed śmiercią.30 Grzegorz Sztabiński, we wstępie do katalogu wystawy Natalii LL w r. 1993 pisał: „Nadmiar znaczeń, często wzajemnie kwestionujących się lub znoszących, charakter osobisty i dystans, ironia, to cechy współwystępujące w cyklach obrazów i instalacjach Natalii LL w latach osiemdziesiątych. Artystka łączy w nich to, co wydaje się sprzeczne. Pokazuje, że rzecz lub sytuacja jest zarazem taka i inna. Można więc uznać, że w ostatniej dekadzie Natalia LL zrealizowała swoje postulaty z połowy lat siedemdziesiątych, doprowadzając do spotkania elementy ze świata rzeczy i świata idei, które nie przystają do siebie, rozchodzą się, a jednocześnie na siebie współoddziaływują.”31 Podobnie więc jak Tricster, który jak pisze Radin pod koniec przygód ujawnia się jako „inna postać oraz powstaje nowe środowisko i nowe nastawienie psychiczne”, w którym nic „nie zostało stworzone de Novo. To, co nowe, zostało osiągnięte albo poprzez odrzucenie i ponowne uporządkowanie starego, albo – negatywnie – przez wykazanie, że pewnego rodzaju zachowania nieuchronnie prowadzą do śmieszności i upokorzenia, kończą się bólem i cierpieniem, o ile w ogóle nie kończą się śmiercią”32, twórczość Natalii LL podążająca za bataille’jowską teorią zakazu i transgresji erotycznego poznania powstaje poprzez ciągłe konstruowanie się, by tak jak w pierwotnym micie dopiero na końcu pokazać przemianę jaka się dokonała.

1 C.G. Jung pisał, iż przemiana tego, co ‘bezsensowne, w to, co pełne sensu, odsłania kompensacyjną relację trickstera ze świętym”, zob. P. Radin, Trickster. Studium mitologii Indian północnoamerykańskich, Warszawa 2010, s. 222.

2 P. Radin Trickster…,s.194

3 Ibidem

4 G. Jung pisał: „Trickster to zbiorowa postać cienia, esencja wszystkich niższych cech charakteru poszczególnych osób. A ponieważ indywidualny cień zawsze jest obecny jako składnik osobowości, zbiorowa postać może się z niego wiecznie konstruować” i dalej Trickster pisze Jung to „psychologem, prastara archetypowa struktura psychiczna, czy wręcz rudymentarne studium świadomości”,

P. Radin, Trickster…, s. 236.

5 R.S. Tannen, The Female Trickster: The Mask that Reveals, Post-Jungian and Postmodern Psychological Perspectives on Women in Contemporary Culture. London, New York: Routledge, 2007, s.Xii

6 O powodach nieobecności ‘kobiecego trickstera’ w mitologii pisze m.in. Lewis Hyde, poświęcając jednak temu zagadnieniu niewiele miejsca, zob.: L.Hyde, Trickster Makes This World. Mischief, Myth and Art., North Point Press, 1999, s. 335.

7 Krystyna Wilkoszewska, O zjawisku oszukiwania. Przykład Odyseusza, Kultura Współczesna, 2003, nr 1-2, s. 132-133.

8 E. Mieletinski, cyt. za. M.Sznajderman, Błazen – Narodziny i struktura mitu, [w:] Antropologia widowiska. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2005, s. 789

9 Spornym przykładem kobiecego Trickstera jest np. Scheherezada, którą Marilyn Jurich stawia za przykład ‘Tricstar’ – kobiecego Trickstera, natomiast Hyde uważa za kobiecą bohaterkę używającą sztuczek, zob: M.Jurich, Scheherazade's sisters:trickster heroines and their stories in world literature, Greenwood Press, 1998 oraz L. Hyde, Trickster Makes…

10 L. Landay daje przykłady kobiecych Tricksterów znanych z historii, m.in.: Mary Harris Jones zwaną ‘Matką Jones’ (1837-1930) – działaczkę na rzecz robotników (zwłaszcza żon i dzieci robotników) oraz Billego Tiptona urodzonego jako Dorothy Lucille Tipton, która by móc realizować własne marzenia przez całe dorosłe życie odgrywała z powodzeniem rolę mężczyzny, czy Mae West, ekranowy symbol seksu, męski ideał kobiety, aktorka, która ‘kobiecą rolę’ doprowadziła do perfekcji odgrywając ją zarówno na scenie, jak i w życiu. Wiek XIX i XX jak pisze Landay przyniósł wiele odmian i wcieleń Trickstera. Co prawda nie jest już on priapicznym bohaterem, ale postacią z krwi i kości. To co pozostaje po pierwotnym micie to sztuczki jakich używają bohaterki: manipulowanie, zwodzenie innych, ale także humor i siła, zob. L. Landay. Madcaps, Screwballs, and Con Women: The Female Trickster in American Culture, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. 1998.

11 Twórczość Natalii LL omawiana jest zazwyczaj w kontekście sztuki konceptualnej lub feministycznej. Dobrym przykładem jest choćby praca Słowo i instalacja TAK, w których widzimy same usta, lub twarz Natalii LL z wyeksponowanymi, pomalowanymi na ciemno ustami artykułujących określone słowa lub pojedyncze litery. Grzegorz Sztabiński pisał „Usta były mocno pomalowane szminką. Odbierało im to indywidualny charakter. Twarz o ile pozostawała widoczna, pozbawiona była indywidualnego wyrazu. Człowiek stawał się tym, kto realizuje zasady kodu językowego – wytwórcą dźwięków o różnych cechach dyferencjalnych”. O szmince pisał Sztabiński jako narzędziu standaryzacji osobowości, odbierając tym samym twarzy nie tylko indywidualny wyraz, ale i płeć. Kontekście feministycznym pisała o tym choćby Agata Jakubowska dla której, wyraziste kobiece usta, kierują uwagę ku kwestii „mówiącego kobiecego podmiotu”, zob. G. Sztabiński, Egzystencja i konsumpcja w Twórczości Natalii LL, [w:] Natalia LL. Texty, red. Natalia LL, Galeria Bielska BWA 2004, s. 209-210 oraz A.Jakubowska, A.Jakubowska, Na marginesach lustra - ciało kobiece w pracach polskich artystek, Universitas Kraków 2004.

12 R.S. Tannen, The female Trickster: the mask that reveals…., s. 3.

13 Ibidem, s.3

14 We wstępie do Błon umysłu Jolanta Brach-Czaina pisała o prezentacji (przedstawianiu się), zastanawiając się w jaki sposób przedstawiać się mają kobiety, skoro pozbawione są własnych nazwisk, ich własne mogą być tylko imiona. Z imieniem jest związana jednostkowość, zazwyczaj to właśnie imię bywa uznane za coś najbardziej osobistego, zob. J. Brach-Czaina, Błony umysłu, Warszawa 2006, s.6.

15 Natalia LL. Natalia LL.Texty, s. 262; Zdarzało się, iż krytycy widzieli w portretowanej dziewczynie w Lustrze (1964) lub w Sztuce Konsumpcyjnej pozującą Natalie LL. W przypadku Lustra pozowała siostra artystki, w Sztuce Konsumpcyjnej modelki. Natomiast przejęta od brata data urodzenia pojawiała się w katalogach jeszcze w latach 80-tych.

16 „Gdy czas wyrysował zmiany na mojej twarzy i nabrała ona wyrazu, postanowiłam jako modela wykorzystywać samą siebie, by być jak najbliżej prawdy. W ten sposób zapisuję poszczególne fakty Biografii artystycznej Natalii LL sklejając się na powrót z Natalią Lach-Lachowicz”, zob. Natalia LL, Texty, s. 262

17 R.S. Tannen, The female Trickster: the mask that reveals…., s.61.

18 A.Kępińska, Bliskość bytu, kat. Wystawy Obecność III, Galeria Miejska Arsenał Poznań, 1992. Natalia LL wielokrotnie wskazywała na siłę intelektu, jako mechanizmu sprawczego sztuki, przywołując gloryfikujące znaczenie umysłu w wypowiedziach J.Kosutha, podkreślając zarazem ważny aspekt seksualności i erotyki.

19 Natalia LL pisała “przestrzeń ciała/dzieła sztuki pokazuje ograniczenia, a zarazem nieskończoność człowieka. Artysta jest więc skończony i ograniczony cielesnością a jednocześnie poprzez ciało pokazuje ducha, ujawnia wspólną płaszczyznę nieskończonej materialności i duchowości” oraz; „dobro i zło, boskość i szatańskość, są jednocześnie częścią nas samych”, Natalia LL. Texty…, s. 104; 102.

20 W drugiej połowie lat 80-tych rozpoczyna Natalia LL cykle „Destrukty”, „Trwoga paniczna” oraz „Formy Platońskie”, w roku 1996 tekst Calamitas Erotyka, który jest wyznaniem na temat zmagania się artystki z chorobą. 21 G. Bataille, Erotyzm, Słowo.Obraz.Terytorium, Gdańsk, 2007, s. 18

22 Seanse Śnienia jako prywatne działanie realizowała artystka już w roku 1977. Od lat pięćdziesiątych Natalia LL systematycznie zapisuje swoje sny. Wędrowanie po wewnętrznym krajobrazie być może bliskie jest temu o czym w kontekście Trickstera pisał C.G. Jung pisał o postaci cienia.

23 R.S. Tannen, The female Trickster: the mask that reveals…., s. 128

24 Natalia LL, Teoria Głowy 1991, http://www.nataliall.com/texts/10 (07.09.2011)

25 Natalia LL, Texty Natalia LL…, s.166

26 Z. Bauman, Konsumowanie życia, Kraków 2009, s. 33.

27 A. Szahaj, Jean Baudrillard - między rozpaczą a ironią, Kultura Współczesna 1994, nr. 1(3).

28 G. Bataille, Doświadczenie wewnętrzne, Warszawa 1998.

29 R.S. Tannen, The female Trickster: the mask that reveal…, s.152.

30 B. Kowalska, cyt, za Natalia LL. Texty…, s.137

31 Cyt. za A.Sobota, http://www.nataliall.com/interpretations/14 (07.09.2011)

32 P. Radin, Trickster…,s.194.